E-Z16661 – Rod Kuča

 

Genetika:

Kuči imaju genetskih srodnika u Rusiji, sa kojima dijele zajedničke pretke još iz vremena prije osnivanja Ilirije na Balkanu. Jedan od testiranih iz Rusije pripada narodu Basermijani – ugro-finske grupe. Postoje genetski srodnici i u Bugarskoj i Italiji.

(u gornjem lijevom uglu, klikom na ikonu pored naslova, može se izabrati više opcija za pretraživanje mape – CTRL+scroll za zumiranje)

Prema proračunu stručnjaka, predak svih testiranih Kuča je živio prije 674 do 736 godina, što odgovara periodu 12. do 13. vijeka.

Pleme Kuči

Ime

Ime plemena potiče od ilirsko-albanske riječi “kuq” — crven. Jedan od albanologa I. Ajeti pokazuje da je albanski apelativ “kuq” u albanskom jeziku i značenju “vrsta zemljenog loncasa dvije ručke”, a ima i značenje “udolina,uvala,tjesnac” odnosno da se radi o “mjestu smještenom u udolini, koje sa gledišta prostora odgovara loncu”.

Slične nazive nalazimo i kod nekih romanizovanih plemena u Rumuniji.

Geografija

Kuči obuhvataju oblast sjeverozapadno od Podgorice,  sa sljedećim selima:

Sjeverni Kuči:

Ubli, Medun, Orahovo, Kržanja, Kosor, Vrbica, Stravče, Fundina, Zagreda i Raći

Južni Kuči:

Doljani, Murtovina, Stara Zlatica i Zlatica.

Kučka krajina:

Zatrijebač, Koći, Benkaj,  Budža, Cijevna, Delaj, Korita, Mužeška, Nikmaraš, Rudine, Poprat i Stjepovo.

Historija

Stari vijek

Prvi pomen Meduna, kao ilirskog naselja, datira iz perioda Rimskog carstva, pod imenom “Meteon”. Tu je do 168. godine prije nove ere bilo sjedište ilirskog plemena Labeati. U njemu su Rimljani zarobili ilirskog kralja Gencija.

Rani Srednji vijek

Prema legendi, osnivač Kuča je izvjesni Nenad sin Gojka Mrnjačevića (1355.-1416.).  Koji je spomenut u osmanskim defterima.

Starosjedioci kučkih oblasti su se uglavnom bavili stočarstvom i živjeli polunomadskim načinom života. Borbe za bogate planinske pašnjake.

15. vijek

Osmanlije zauzimaju Medun

Osmanlije su zauzele Medun i Kuče 1455. godine. Od tada su nam poznate informacije od njima, jer tada počinje arhivska tradicija na Balkanu. Od prvih dana se bilježi prelazak porodica na islam.

Među prvim historijskim podacima o vjeroispovijesti plemena Kuča govore da su ispovijedali pravoslavnu verziju hrišćanstva. O tome nam govori ugovor iz septembra mjeseca 1455. godine, sačinjen između Gornjozetskih poglavara (među kojima i Kučkih) i Mletačke republike, gdje se zahtijeva da nijedan biskup ili sveštenik latinski ne može biti nad njihovim crkvama, već samo sveštenstvo pravoslavne vjere.

Nakon zauzimanja Skadra i zetske ravnice 1479. godine, od strane Osmanlija, nastaju novi politički, ekonomski i poreski uslovi koji uslovljavaju stanovništvo najprije katunskih nahija na čvršće ujedinjenje i jačanju međusobnih saveza kroz plemenske zajednice.

Budući da su Kuči po osmanskom osvajanju pripojeni Skadarskom sandžaku, te prvi podaci o stanovništvu potiču iz popisa — Deftera, koji su izvršeni od strane turskih vlasti 1485. Tako znamo da je po prvom popisu kučku nahiju sačinjavalo osam sela sa 253 kuće. Već u drugom popisu iz 1497. godine, uočavaju se neki novostvoreni katuni (Lješevići, Petrovići i Pavlovići, Lopari, Banjevci i Koći) a broj kuća se povećao za 135. domaćinstava, ukupno 388 kuća.

Popis Kuča 1485. – imena su slavenska i ilirska; muslimani nisu popisani jer su bili oslobođeni ove vrste poreza

Prvi muslimani Kuči

Spominje se, iste 1485. da je Medunsku tvrđavu čuvalo oko 88 čuvara, od kojih je 50 bilo Kuča iz Meduna, na čelu sa Hasan-begom. Najstarijim poznatim Kučom muslimanom (prije 550 godina).

Sljedeća grupa koja je primila islam, to je učinila na čelu sa Stanišom Crmojevićem, sinom crnogorskog vladara. To su učinili u Istanbulu. Postoji predanje da Banjkani u Zatrijebču također imaju Crnojevićko porijeklo.

16. vijek

Tokom 16. vijeka, neke od najpoznatnijih uglednih kučkih porodica primile su islam.

1565. u savezu sa Kuči su digli ustanak u savezu sa Klimentima i Piperima, protiv Osmanskog carstva.

Od 388 kuća, 1570. godine, što zbog gubitka u borbama s Osmanlijama, iseljavanja i pomora od kuge, ostalo je oko 200 kuća.

1582. godine, u popisu stanovništva Kučke nahije, koja je obuhvatala 13 sela, većina imena su slavenska, ali su i ilirska imena jako česta.

Kuči su ratovali sa Grudama, koje su i pobijedili.

17. vijek

U 17. vijeku Kuči su se dijelili uglavnom na tri bratstva:

  • Starokuči 

Smatra se da su bili pravoslavne vjere. Slavili su Mitrovdan. Najbrojniji rod su im Mrnjačevići. Iz ovog roda je najviše Kuča prešlo na islam.

  • Novokuči Drekalovići

Sa katoličanstva su prešli na pravoslavlje, pod uticajem Vlade Ruvima, i slavili su Nikoljdan.

Istraživači su se razlišli o porijeklu Drekala. Neki su smatrali da je unuk Skender-bega, neki da je porijeklom Beriša, a neki da je Mrnjačević. Genetika je potvrdila da nema razlike između Mrnjačevića i Drekalovića, što bi značilo da je treća teza ispravna. Međutim, još uvijek nije poznata haplogrupa Skender-bega. Drekalovići predstavljaju polovinu svih Kuča.

  • Zatrijebčani

Oni su katolici i slave Malu Gospojinu (što nije tipično za katoličku vjeru, da slave slave). Zahvaljujući katoličanstvu, Zatrijebčani su izbjegli slavenizaciju.

Teza da dijele zajedničkog pretka sa Hotima, Keć Preku, genetika nije potvrdila. Genetska istraživanja su pokazala da postoji razlika između Bonkeća i Benkaja. Bonkeće vjerovatno imaju istu genetiku kao i ostali Kuči, dok se Benkaji razlikuju. (opširnije o ovoj grani će biti u tekstu BY611 Zatrijebčani)

Drekalovići prelaze na pravoslavlje 

Venecijanski sveštenik Marino Bizzi je 1610. zapisao da su Kuči hrišćani pola pravoslavne pola katoličke vjere. Kazao je da je to arnautsko pleme, predvođeno Lale Drekalovim i Niko Rajkovim, kao jako hrabro pleme sa 1500 ljudi. Prelaskom Lala Drekalova sa katoličke na pravoslavnu vjeru,  proces formiranja Srba Kuča je također dobio i trajno historijsko utemeljenje.

Početak osmansko-kučkih ratova i zločin nad muslimanima Meduna

U 17. stoljeću se bilježi masovno prihvatanje islama od strane Kuča.

1612. Kotoranin Marijan Bolica spominje da je u Medunu “200 vrlo ratobornih Turaka (Kuča muslimana)”, što ukazuje da je u Medunu te godine živjelo najmanje 500 muslimana.

Spominje se također u historijskim izvorima da je u Medunu imalo oko 70 muslimanskih kuća.

Iste godine, hrišćanske Klimenti, Kuči, Piperi i Bjelopavlići su poslali pismo francuskom i španskom kralju da im pomognu da se oslobode Osmanskog cartsva, ali im se nisu odazvali.

1658. godine, Kuči su u savezu sa Vasojevičima, Bratonožićima, Piperima, Klimentima, Hotima i Grudama ponovo digli ustanak protiv Osmanskog carstva, koji je završen u korist Osmanlija.

Po nagovoru  Mletačkog providura iz Kotora i uz plaću koja im je obećana, 1688. Kuči su u savezu sa Klimentima, Piperima, Grudama i Bratonožićima ponovo digli ustanak protiv Osmanlija i poveli žestoku bitku u mjestu Orlovo, kada su uništili vojsku Sulejman paše Skadarskog.

Prema pisanju popa Radonje Čejoviča, Stanka ivanovog i Prela Popovića Drekalovića, Drekalovići su izvršili napad na tvrđavu Medun:

“Stavismo je pod našu vlast da je čuvamo na raspolaganju Presvijetle Republike Mletačke”.

Nakon toga su zauzeli Medun i zadobili veliki plijen. Veliki broj Kuča muslimana je pobijen i većina je protjerana. Pomenuti izvori kažu da je ubijeno 1500 muslimana (svega 500 su bili ratnici!?) i da je tvrđavi uklonjena muslimanska zastava i postavljena zastava Sv. Marka. Nakon čega je Iliković odmah pošao u Kotor po svoju obećanu plaću, koja mu je data, a Mlečani su zauzvrat dobili ključeve Medunske tvrđave.

86 muslimanskih bratstava su Kuči brojali. I raspršili su se širom teritorije  Bosanskog i drugih vilajeta koja im je bila prva na dohvat ruke. Naselili su Kolašin, Nikšić, Podgoricu, Spuž, Bijelo Polje, Berane, Pešter, Rožaje, Tutin  i Novi Pazar, zatim i Gusinje i Plav. Tada proces formiranje Bošnjaka Kuča je dobio svoje trajno historijsko utemeljenje.

Već naredne 1689. godine, Osmanlije su ugušile ustanak, ali za muslimane Kuče nije bilo više života u Medunu, nakon bratoubilačkog zločina koji su im priredili hrišćanski rođaci. Drekalovići su spalili i porušili cijelo muslimansko naselje i okolna sela, kako tvrdi prof. Marko Dragović ističući:

“… kako se Turci ne bi mogli ponovo naseliti”

U znak etničkog čišćenja u Medunu, Antonio Bolica iz Kotora je napisao:

“Uvijek sam uspio da ih (brdsko-malisorska plemena) držim pomoću cetinskog vladike i ostalih njihovih starješina u pokretu protiv Turaka, jer su oni ljudi na koje se može uticati. Naviknuti su na pljačkanje i na stalno prolivanje krvi. U pljačkama sam uvijek uspijevao da spojim neodlučne sa vještim, da bi dobili više hrabrosti.”

Iz knjige o porijeklo Kardovića iz Rožaja

1694. Kuči u savezu sa Hotima su pokrenuli još jedan neuspjeli ustanak protiv Osmanskog carstva.

18. vijek

1711. je sproveden genocid nad muslimanima Stare Crne Gore, poznat kao “Istraga Poturica”.

Pravoslavizaciju Kuča potvrđuje i Skadarski biskup Antonio Vladanji, 1736. godine piše svojim nadređenim vatikanskim poglavarima:

„Kuči su, s izuzetkom koji sam pomenuo (u Zatrijepču) svi šizmatici. Veoma su plahoviti, žive od plijena i nikako neće da se potčine Turcima. Imaju 500 kuća i veliki su protivnici naše (katoličke) vjere”.

1774. godine Mehmed-paša Bušatlija iz Skadra je poveo rat protiv Kuča i Bjelopavića. U početku je poražen, ali je kasnije zauzeo Kuče i razorio ga. Rovčani su prihvatili kučke izbjeglice. Da bi 20 godina kasnije, 1794., Kuči i Rovčani uspijeli da ponovo pobjede Osmanlije.

Kada je Bušatlija zauzeo Cetinje, poštedio je cetinjski manastir, kojeg su kasnije dinamitom minirali hajduci Zena Grbičića. Dr. Petrović je opisujući događaj napisao: “Ako je Sulejman paša postupio viteško, Mlečani su postupili nečasno i kukavički, jer su minirali manastir”.

19.-20. vijek

Crnogorski zločin u Kučima

28. juna 1855. godine, Knez Crne Gore Danilo, naredio je istrebljenje svih Kuča iz roda Drekalovića.

Godinu kasnije, vojvoda crnogorski Mirko, je također zauzeo Kuče i, prema pisanju srpskih izvora, koja je po obimu, žrtvama, pljački, paljevinama i zločinu nadmašila sva Osvajanja koje su učinjene od strane Osmanlija.

Genocid nad Bošnjacima Kučima u Kolašinu i Nikšiću

U  crnogorskom napadu na Kolašin 28. jula 1858. godine, iako je razoreno naselje, džamija nije porušena, ali od tada započinje iseljavanja Kolašinaca koje će potrajati narednih 70 godina.

1862. Osmanlije su ponovo zauzele Kuče i Medun.

Od 1863. godine Kolašin se nalazio u sastavu Novopazarskog sandžaka, odnosno prijepoljskog kadiluka te je muslimansko stanovništvo obnovilo porušeno naselje i vratilo se u njega 1864. godine.

1875. godine, Kuči Srbi su se pridružili ustancima širom Balkana, protiv Osmanskog carstva. Kuče je vodio Marko Miljanov Popović.

Nikšić je bio u opsadi od avgusta 1875.g., dakle dvije godine i jedan mjesec, i za to vrijeme je dva puta bio snabdijevan potrepštinama: 28. aprila 1876.g. od strane Muhtar-paše, i 15. juna 1877.g. od strane Sulejman-paše.

Hercegovački grad Nikšić 1876. godine naseljavali su 98% muslimani Bošnjaci, sa velikim procentom Kuča.

Novopazarski sandžak je 2. februara 1877. godine izdvojen iz Bosanskog vlijate, a Kučka oblast ulazi u sastav Crne Gore. Kolašin je Crnoj Gora okupirala 9. oktobra 1878. godine.  Crnogorci su neprekidno bombardovali Nikšić i hermetički ga izolovali tako da ni ptica nije mogla ući u ovaj grad. Smrtni udarac u razbijanju tvrdih zidina ovog muslimanskog grada nanijeli su teški topovi koje su Crnogorci dobili od Rusa. Predaja grada je izvršena 09. septembra 1877. godine, a knjaz je naredio Nikšićanima da bezbjedno napuste svoja ognjišta, i da se sele. Od 3.200 Bošnjaka koji su živjeli u ovome gradu samo je 30 njih dobilo dozvolu da ostanu.

1879. godine, u Bici kod Nokšića, Kučka, Vasojevićka i Bratonožićka vojska predvođena Markom Miljanovim je poražena od strane vojske Ali-paše Gusinjskog.

Godine 1886, u proljeće, crnogorska vojska je zauzela kolašinska Polja i pomakla granicu sve do Tare.

Zatrijebčani su 1907. godine pokrenuli ustanak protiv Osmanskog carstva i pobijedili u Bici kod Lemaja. Nakon toga su opet Osmanlije pobijedili 1911. u Bici kod Dečića.

Ubistvo Boška Boškovića, načelnika kolašinskog okruga, koje se desilo u mjestu Ceru kod Mojkovca 7. novembra 1924. godine a koje je pripisano Jusufu Mehonjiću, vođi sandžačkih komita bilo je povod za napad nad muslimanskim stanovništvom nekoliko dana nakon sahrane. Tada su stradali stanovnici Šahovića i Pavinog Polja. U jednom danu je ubijeno 350 Bošnjaka.

Sela koja su etnički očišćena u Kolašinu

Kuči Bošnjaci

Od pada Meduna pod tursku vlast, pa tokom 16. vijeka, neke od najpoznatnijih kučkih porodica primile su islam. Prema istraživanjima Jovana Erdeljanovića i prvi islamizirani Kuči bili su iz redova najviđenijih kučkih rodova.

Neki od njih su bili u pratnji Staniše, odnosno Skender-bega u Stambolu ;
– Jedan od četiri glavna ministra sultana Sulejmana II bio je Mustafa-paša, islamizirani Paštrović;
– Brat vojvode Radosava iz nahije Gornja Morača, zvao se Hamza i pominje se 1460. godine kao posjednik zemlje u selima Miločani i Onogošt.

U 17. stoljeću se bilježi masovno prihvatanje islama od strane Kuča. Spominje se u historijskim izvorima da je u Medunu imalo oko 70 muslimanskih kuća, sve do trenutka dok se u Medunu nije razbjesnio građanski bratoubilački rat, koji su izvojevili Kuči pravoslavci i raselili Kuče muslimane.

  • Spominje se kasnije da je iz bratstva Ljuce i Dakovići u Nikšiću u 18. vijeku bilo oko 300 kuća.
  • Zatim iz bratstva Koljenovići u Gusinju oko 150 kuća i Radončića od Vuješevića 70 kuća i brojna druga bratstva.
  • Crni Vrh kod Berana je naselilo 50 muslimanskih kuća.
  • Kolašin je naselilo oko 40 kuća Ganića Đurđevića.
  • Zatim, stotine muslimanskih porodica iz brojnih kučkih sela se preselio u Podgoricu ili njeno prigrađe.
  • Brojne kučke muslimanske porodice su naselile i Plav, Spuž, Peć, Rožaje, Tutin, Sjenicu i Novi Pazar.

Istraživač Theodor Iphen je opisivao sandžačke gradove, govoreći kako su neki sličniji albanskoj, a neki bosanskoj kulturi i mentalitetu. Za njega su Kolašinci bili sličniji onima u Bosni, ali su imali elemente koja je podsjećala na albansku kulturu:

Jedinu razliku i individualnost od ostalog, plemena bosanskog čine oni oko Kolašina. Kolašinci pokazuju svoju individualnost u svom karakteru načinu mišljenja, u običajima najposlije i u nošnji i drugim spoljašnjostima, te više naginju albanskim običajima.”

Pred kraj turske vlasti u ovom gradu bio je gradonačelnik poznati alhamijado pjesnik, hafiz Salih Gašević, u vrijeme kada je pisao svoje najpopularnije djelo Mevlud, u čijem uvodu kaže:

’Kad se nađoh u Kolašin kajmekam
znadem da sam puno nikas i ćelam,
moliše me kolašinski prviši:
Ti nama mevlud na bosanski napiši!’

Mevlud na bosanskom jeziku, arebicom, po molbi Kolašinaca, pisao Salih Gašević, 1890.

 

Kuči muslimani su Sandžak počeli naseljavati od ranog doba osmanske vladavine. Među najstarijima su oni na Pešteru u okolini Đerekara. Kuči su osnivači modernog Tutina i Rožaja. Uticajem kučkih porodica u Plavu i Gusinju na tom pograničnom podružiju, sa Albanijom i Kosovom i velikim procentom stanovništva doseljenog sa sjevera Albanije, je bosanski jezik preovladao nad albanskim. Tokom 19. vijeka, Sandžak su preplavile izbjeglice iz Kolašina i Nikšića, među kojima su najbrojniji bili oni roda Kuča. Kuči muslimani su jako rano se osjećali dijelom bošnjačkog identiteta, za razliku od Klimenti. Iako dijele slično geografsko i genetsko porijeklo.

Kako navode albanski izvori, Klimente na Pešteru su sa albanskog jezika postepeno prešle na bosanski jezik (sandžačka varijanta; Kuči su svoj jezik nazivali “naški”) pod uticajem, kako sami kažu “snaha Bošnjakinja” koje su svoj maternji govor prenosile na djecu. Te snage Bošnjakinje su najviše bile iz roda Kuča. Također, Kuči porijeklom iz Nikšića i Kolašina su u sebi noslili tipični bošnjački identitet. Kuči u Sandžaku su podržali u velikom broju pokret za autonomiju Bosne predvođen Husein kapetan Gradaščevićem i učestovale su u bitci 18. jula 1831. na Kosovu protiv Osmanske vojske u kojoj je bošnjačka vojska pobijedila. Kada je Husein kapetan prošao kroz Novo Pazar i krenuo ka Kosovu, na izlazu, u naselju Banja je kazao: “Ovdje se nalazi kapija Bosne”. Slomom pokreta Husein kapetan Gradaščevića, veliki broj sandžačkih Kuča je stradao u osveti Omer paše Latasa.

Predaja Bošnjaka Nikšića – veliki broj su činili Kuči

Potomci Kuča Kolašinaca (Hadžibulići 1943.)

1878. se Sandžak odvaja od Bosne, što je teško palo svim stanovnicima Sandžaka. 1912. godine Kuči, kao i ostali branioci Sandžaka, su neuspješno odbranile Sandžak od srpsko-crnogorske okupacije. Pet godina kasnije, 1917. godine, u Sjenici se održava Sjenička konferencija u kojoj su gradonačelnici većine sandžačkih gradova tražili ponovno pripajanje Sandžaka Bosni.

6. oktobra 1912. Vojska Kraljevine Crne Gore zauzela Plav i Gusinje – čiju su većinu činili Kuči i na silu podrštava muslimane – 12.000 muslimana su dobila nametnuta hrišćanska imena i bilo je zabranjen obilaza džamija

1943. Kuči iz Kladnice, Peštera, Tutina i Rožaja, organizovane u musliamnske milicije, su se hrabo borile protiv četničkih odreda koji su činili zločine diljem Sandžaka, sve do partizanske okupacije Sandžaka 1945. godine.

Opširnije o Kolašinu pogledajte ovdje:

Kolašin

Opširnije o Nikšiću pogledajte ovdje:

Nikšićka oblast

Kuči Srbi (i Crnogorci)

Pravoslavni Kuči, koji su jako rano prihvatili pravoslavnu varijantu hrišćanstva, su se okrenuli srpskom nacionalnom identitu, iako su živjeli zajedno sa Kučima katoliicima koji su se osjećali Albancima. Sa svojim komšijama Albancima Kučima i drugim arbanaškim plemenima su imali prilično dobar odnos i zajedno su se borili protiv Osmanlijske vlasti.

Kučko-srpsko neprijateljstvo prema Osmanlijama nije prestajalo ravno 300 godina, od prvog ustanka u 16. vijeku do oslobođenja od Osmanlija krajem 19. vijeka. Najpoznatiji Kuč Srbin je Marko Miljanov koji je poveo, kako je sam govorio “Brđane i Crnogorce” u pobjedu protiv Osmanlija. Prekretnica je bila bitka na Fundini. Marko Miljanov je pokušao osvojiti Plav i Gusinje, ali su ga vojske Ali paše Gusinjskog potukle na Nokšiću.

Kao Crnogorci se uglavnom izjašnjavaju Kuči doseljeni u crnogorske gradove.

Marko Miljanov Popović Kuč

Kuči Albanci

Kuči Albanci su se izjasnili svi oni koji su zadržali svoju katoličku vjeru, ilirski jezik u Crnoj Gori i Albaniji, kao i Kuči muslimani koji su migrirali na albansko govorno područije.

1913. – Kučke planine

Kuči Turci

Veliki broj Bošnjaka Kuča porijeklom iz Sjenice, Tutina, Rožaja, Kolašina, Nikšića, Podgorice živi danas u Turskoj. Iseljavanje je teklo od 1680. do 1970. Većina se danas izjašnjava kao Turci i manjina je svjesna svog bošnjačko sandžačkog identiteta.

 

Prapostojbina Kuča danas

Kučka oblast

 

Sve genetski identificirani Kuči Bošnjaci ćemo dodati Bošnjačkoj DNK bazi.

Genetski identificirani Kuči Srbi se mogu naći u Srpskoj DNK bazi

Genetski identificirani Kuče Albanci se mogu naći u Albanskoj DNK bazi.

 

Izvori:

  1. Arhiva Bošnjačkog DNK projekta
  2. Kolašinski Bošnjaci, ispod vela zaborava
  3. Ko su i od kada Bošnjaci Crne Gore, Rifat Ratoder
  4. Glasnik zemaljskog muzeja u Bosni i Hercegovini, Theodor Iphen
  5. Hadžibulići kroz historiju, Safet Hadžibulić i Rafet Hadžibulić
  6. Postanak plemena Kuča, Vaso Čubrilović
  7. Pleme Kuči, Ratislav Petrović
  8. Pleme Kuči, Milan Milošević Janković
  9. Crnogorska pohara Kuča, Ilirija Petrović
  10. Montenegro, Rastislav Petrović
  11. Pleme Kuči u narodnoj priči i pjesmi, Marko Miljanov
  12. “Kuči, Bratonožići i Piperi” Jovan Erdeljanović
  13. Da nije bilo genocida većinu stanovnika u Crnoj Gori bili bi Bošnjaci i Albanci, Rizah Gruda
  14. Bošnjaci – Muslimani Crne Gore i Sandžaka – dr. Mustafa Memić
  15. Sandžak Porobljena zemlja – Harun Crnovršanin
REKLAME
Test
Test

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *